W północno-zachodniej części Żar, tuż przy średniowiecznych murach miejskich, wznosi się masywna ceglana budowla – Zamek Bibersteinów. To największy tego typu obiekt w całym województwie lubuskim, część rozległego kompleksu zamkowo-pałacowego, który przez wieki był siedzibą kolejnych rodów arystokratycznych. Dziś, po burzliwej historii i niedawnej odbudowie, zamek powoli odzyskuje dawną świetność.
Co czyni to miejsce wyjątkowym? Przede wszystkim skala – czworoboczna, trzykondygnacyjowa budowla z charakterystyczną wysoką wieżą i wewnętrznym dziedzińcem robi wrażenie już z daleka. A gdy przyjrzeć się bliżej, odkrywa się warstwy historii – od średniowiecznych fundamentów po renesansowe arkady i barokowe detale.
- imponująca ceglana architektura
- bogata historia sięgająca XIII wieku
- renesansowe arkady w dziedzińcu
- barokowe detale elewacji
- możliwość zwiedzania z przewodnikiem
Historia zapisana w murach zamku w Żarach
Początki zamku sięgają połowy XIII wieku, kiedy Albrecht Dewin wzniósł pierwszą murowaną siedzibę – dzisiejsze skrzydło północne. W kolejnych dekadach budowla rosła w siłę. Rodzina Packów, władająca Żarami w latach 1320-1329, dobudowała skrzydło zachodnie i wieżę od strony południowej. Wtedy też powstały mury obronne, ściśle powiązane z fortyfikacjami miejskimi.
Prawdziwy rozkwit przyszedł jednak wraz z rodem Bibersteinów, którzy przejęli zamek w 1355 roku. To oni nadali mu obecny kształt i charakter. Skrzydło wschodnie powstało na początku XV wieku, ale największa przebudowa miała miejsce w 1540 roku. Wtedy baron Hieronim von Biberstein wraz z bratem Krzysztofem przeprowadzili gruntowną renesansową modernizację.
Nad bramą wjazdową do dziedzińca zachowała się kamienna tablica herbowa z 1540 roku z łacińskim napisem, który tłumaczy się mniej więcej tak: „Szlachetny i wspaniały pan Hieronim baron von Biberstein, pan na Żarach, Frydlancie, Beszkowie etc. kazał ten stary i zniszczony zamek rozbudować, ozdobić i uczynić wspanialszym licznymi i różnorodnymi budowlami w roku zbawienia 1540”.
Dziedziniec wewnętrzny zyskał wtedy arkady na trzech kondygnacjach, które nadały mu renesansowy charakter. Około 1700 roku zamek przeszedł kolejną metamorfozę – elewacje otrzymały barokowy wygląd, a wieża została przebudowana w stylu charakterystycznym dla epoki.
Od więzienia do muzeum – burzliwe dzieje obiektu
XIX wiek przyniósł radykalną zmianę funkcji. Od 1824 roku stary zamek służył jako pruskie więzienie państwowe. Trudno dziś wyobrazić sobie te ponure czasy, patrząc na okazałe mury.
W 1930 roku urządzono tu Muzeum Regionalne powiatu żarskiego, które funkcjonowało do 1945 roku. Niestety, pod koniec II wojny światowej, w 1944 roku, zamek został zbombardowany, a w 1945 roku strawił go pożar. Obie budowle – zamek i przylegający doń pałac Promnitzów – zostały jedynie przykryte prowizorycznym dachem i przez dziesięciolecia popadały w ruinę.
Po zmianach ustrojowych w Polsce cały kompleks trafił w prywatne ręce, potem został zlicytowany z powodu zadłużenia. W 2020 roku, po kolejnym pożarze wieży, obecni właściciele przekazali zamek nieodpłatnie miastu Żary. To był przełomowy moment.
Odbudowa i nowe życie zamku
Miasto oddało zamek w użyczenie Stowarzyszeniu Region Łużyce, które podjęło się misji odbudowy. Dzięki środkom z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, w wysokości 630 tysięcy złotych, do końca 2020 roku zakończono 90% prac przy odbudowie spalonego hełmu wieży i dachów. Zamek ponownie zyskał charakterystyczną sylwetkę, która dominuje nad centrum Żar.
Co zobaczyć w kompleksie zamkowo-pałacowym
Zamek Bibersteinów to część większego zespołu rezydencjonalnego. Od wschodu łączy się bramą oraz przejściami na pierwszym i drugim piętrze z Pałacem Promnitzów, wybudowanym na początku XVIII wieku. Pałac zawiera starsze elementy architektoniczne, w tym kaplicę zamkową – miejsce, gdzie ślub brał Georg Philipp Telemann, wybitny kompozytor barokowy, który mieszkał i tworzył w tym miejscu.
Do południowo-zachodniego narożnika zamku przylega budynek dawnej kuchni – dziś mieści się tam prywatna restauracja. Od północy i zachodu zamek otacza szeroka fosa, obecnie sucha, ale wciąż imponująca. Zachował się też fragment pierwotnego muru zewnętrznego.
W południowo-zachodniej części kompleksu stoi mniejszy, ale równie ciekawy Zamek Dewinów – trzykondygnacyjowa budowla z wystającą nad fosę basztą narożną. Wszystkie te elementy tworzą spójną całość, choć budowane były w różnych epokach.
Niewiele osób wie, że zamek w Żarach ma związki z polskimi królami. Bywali tu Henryk Walezy, August II Mocny i August III Sas. To miejsce było świadkiem wielu ważnych wydarzeń w historii Polski i Europy.
Dla kogo jest Zamek Bibersteinów
To miejsce przede wszystkim dla miłośników historii i architektury. Warstwy budowlane z różnych epok, od gotyku po barok, to prawdziwa uczta dla oka. Warto przyjść z aparatem – masywne mury, wieża, dziedziniec z arkadami, wszystko to daje świetne kadry.
Rodziny z dziećmi również znajdą tu coś dla siebie. Dziedziniec zamkowy bywa miejscem różnych wydarzeń kulturalnych – koncertów, spektakli, festynów. Latem na dziedzińcu pałacu Promnitzów odbywają się występy artystyczne.
Warto też zajrzeć do Sekretnego Ogrodu, który jest częścią zespołu rezydencjonalnego. Za pałacem rozciąga się ogród pałacowy, oddzielony od parku zamkowego historyczną ujeżdżalnią i przepływającą Żarką. Na północ znajduje się trójskrzydłowa budowla pałacyku letniego „Tummelhaus” (dom zabaw) z początku XVIII wieku. Z pałacu Promnitzów wychodzi aleja prowadząca ku Błękitnej Bramie – kiedyś stał tam pawilonik ogrodowy, ważny punkt na osi widokowej całego założenia.
Informacje praktyczne – jak zwiedzić zamek
Zamek znajduje się w północno-zachodniej części Żar, tuż przy centrum miasta. Dojazd nie stanowi problemu – można dojechać samochodem (warto szukać parkingu w okolicy) lub pieszo z dworca kolejowego (około 15 minut spaceru).
Należy pamiętać, że obiekt jest wciąż w trakcie rewitalizacji. Możliwości zwiedzania mogą być ograniczone i zależą od bieżących prac konserwatorskich oraz organizowanych wydarzeń. Przed wizytą warto sprawdzić aktualne informacje na stronie zamek.zary.pl lub skontaktować się ze Stowarzyszeniem Region Łużyce, które zarządza obiektem.
Okazje do zwiedzania zdarzają się podczas specjalnych wydarzeń – Europejskich Dni Dziedzictwa, Nocy Muzeów, festynów i koncertów organizowanych na dziedzińcu. Wtedy można nie tylko podziwiać architekturę, ale i poczuć atmosferę dawnych czasów.
Na zwiedzanie samego zamku i spacer po kompleksie warto przeznaczyć około godziny, może półtorej, jeśli chce się spokojnie wszystko obejrzeć i poczytać o historii. Jeśli akurat trwa jakieś wydarzenie kulturalne, można zostać dłużej.
Zamek Bibersteinów to nie tylko zabytek – to symbol Żar i całych polskich Łużyc. Miejsce, które po latach zapomnienia wraca do życia i znów staje się dumą regionu. Warto je odwiedzić, choćby po to, by zobaczyć, jak historia miesza się z teraźniejszością, a ruina powoli odzyskuje dawną świetność.