W Żaganiu, na zachodzie Polski, działa muzeum poświęcone jeńcom wojennym z czasów II wojny światowej. To miejsce, które powstało dokładnie tam, gdzie w latach 1939-1945 funkcjonowały niemieckie obozy jenieckie – Stalag VIII C oraz Stalag Luft III. Właśnie stąd w marcu 1944 roku miała miejsce najbardziej znana ucieczka z obozu jenieckiego w historii, którą później pokazał światu film „Wielka Ucieczka” z Steve’em McQueenem.
Muzeum działa od 1971 roku i jest jednym z nielicznych w Polsce miejsc, które tak kompleksowo dokumentuje losy alianckich jeńców wojennych.
- autentyczne eksponaty z czasów wojny
- unikalna historia Wielkiej Ucieczki
- interaktywne wystawy edukacyjne
- możliwość zwiedzania terenów obozowych
- bliskość do innych historycznych miejsc
Historia obozów jenieckich w Żaganiu
Żagań przez dziesięciolecia miał charakter wojskowy. Już w czasie I wojny światowej Niemcy urządzili tu obóz dla jeńców rosyjskich i francuskich. Po Powstaniu Wielkopolskim w 1919 roku trafiło tu wielu polskich powstańców i działaczy polonijnych, głównie z Leszna i Rawicza.
Prawdziwie mroczny rozdział rozpoczął się we wrześniu 1939 roku. Niemcy utworzyli Stalag VIII C – obóz dla podoficerów i szeregowych żołnierzy. Pierwszymi jeńcami byli Polacy, później dołączyli Francuzi, Belgowie, Brytyjczycy. W 1943 roku przywieziono Włochów, rok później Słowaków i ponad stu powstańców warszawskich. W lutym 1945, tuż przed ewakuacją, w ewidencji figurowało prawie 50 tysięcy jeńców.
Obok powstał Stalag Luft III – obóz specjalnie dla alianckich lotników. To właśnie tutaj doszło do wydarzeń, które przeszły do historii.
Francuzi w Stalagu VIII C mieli własną kaplicę z ołtarzem i figurką Notre Dame de Sagan, a także orkiestrę i grupę teatralną. Życie obozowe toczyło się w rytmie pracy przymusowej, ale jeńcy starali się zachować resztki normalności.
Wielka Ucieczka – tunel Harry i 76 zbiegów
W nocy z 24 na 25 marca 1944 roku przez tunel o kryptonimie „Harry” wydostało się 76 alianckich lotników. To była najlepiej przygotowana ucieczka w historii obozów jenieckich – jeńcy kopali trzy tunele jednocześnie (Tom, Dick i Harry), budowali system wentylacji, pozyskiwali cywilne ubrania i fałszywe dokumenty.
Tunel Harry miał ponad 100 metrów długości i prowadził poza druty obozu, do lasu. Ale ucieczka nie poszła zgodnie z planem – wyjście okazało się bliżej wieży strażniczej niż zakładano, a 77. uciekinier został zauważony przez strażnika.
Niemcy uruchomili operację „Grossfahndung” – do pościgu zaangażowano całą policję, Wehrmacht, SS, lotnictwo i marynarkę. Prawie wszystkich schwytano. 50 jeńców zostało zamordowanych na osobisty rozkaz Hitlera, wśród nich sześciu Polaków: Antoni Kiewnarski, Stanisław Król, Włodzimierz Kolanowski, Jerzy Mondschein, Kazimierz Pawluk i Paweł Tobolski. Tylko trzem udało się dotrzeć do wolności.
Historia Wielkiej Ucieczki doczekała się dziesiątek publikacji i kilku ekranizacji filmowych. Najbardziej znany jest amerykański film z 1963 roku z udziałem Steve’a McQueena, choć hollywoodzka wersja odbiega od faktów – w rzeczywistości w ucieczce nie brali udziału Amerykanie, a dominowali Brytyjczycy i Polacy.
Co można zobaczyć w muzeum
Muzeum składa się z kilku obiektów. Główna siedziba mieści ekspozycję stałą z dokumentami, fotografiami, wspomnieniami jeńców i przedmiotami codziennego użytku. Zachowały się również wytwory obozowego rzemiosła – jeńcy mieli sporo czasu i tworzyli różne przedmioty z dostępnych materiałów.
Największą atrakcją jest replika baraku nr 104 – to właśnie z niego rozpoczynał się tunel Harry. W środku można zobaczyć warunki, w jakich żyli jeńcy, oraz makietę tunelu ucieczkowego. Barak jest przystosowany dla osób niepełnosprawnych – ma podjazd.
Na zewnątrz stoi zrekonstruowana wieża strażnicza. Daje pojęcie o tym, jak wyglądał system nadzoru w obozie. Na terenie muzeum znajduje się też pomnik z 1961 roku autorstwa Mieczysława Waltera – upamiętnia zbrodniczą działalność Wehrmachtu.
Można zwiedzać tereny poobozowe Stalagu VIII C i Stalagu Luft III. To spory obszar porośnięty lasem. Wyznaczono ścieżki edukacyjne z tablicami informacyjnymi. W lesie zaznaczono miejsce, gdzie znajdowało się wyjście tunelu Harry. To dość surrealistyczne doświadczenie – stoisz w lesie i próbujesz sobie wyobrazić 76 mężczyzn wyłaniających się z ziemi mrozną marcową nocą.
Na terenie są też cmentarze wojenne. Spoczywają tu jeńcy różnych narodowości, którzy nie przeżyli niewoli.
Dla kogo to miejsce
Muzeum zainteresuje przede wszystkim miłośników historii II wojny światowej. To nie jest wesołe miejsce – opowiada o cierpieniu, śmierci i desperacji ludzi zamkniętych za drutami. Ale jednocześnie pokazuje niezwykłą determinację i pomysłowość jeńców, którzy mimo wszystko nie poddawali się.
Starsze dzieci (od 10-12 lat) mogą tu wiele się nauczyć, zwłaszcza jeśli widziały film o Wielkiej Ucieczce. Młodszym może być trudno utrzymać uwagę – ekspozycja jest dość tradycyjna, oparta głównie na dokumentach i fotografiach.
Fani filmu będą w swoim żywiole. Choć hollywoodzka wersja różni się od rzeczywistości, samo miejsce ma ogromną moc. Stanie przy makiecie tunelu Harry i świadomość, że to wszystko wydarzyło się naprawdę, kilkadziesiąt metrów dalej – robi wrażenie.
Co roku w okolicach 24-25 marca muzeum organizuje uroczystości upamiętniające Wielką Ucieczkę. Przyjeżdżają goście z całego świata, w tym potomkowie jeńców. W programie są biegi, rekonstrukcje historyczne i miasteczko wojskowe.
Praktyczne informacje o zwiedzaniu
Muzeum znajduje się przy ulicy Lotników Alianckich 45 w Żaganiu. To symboliczna nazwa – upamiętnia alianckich lotników z Stalagu Luft III.
Godziny otwarcia zmieniają się w ciągu roku. W poniedziałki muzeum jest zamknięte. W okresie od listopada do marca w weekendy działa w godzinach 10:00-16:00. W pozostałych miesiącach godziny są zwykle dłuższe, ale najlepiej sprawdzić aktualne informacje przed wizytą.
Kontakt: telefon 68 478 49 94, email [email protected]. Wycieczki grupowe warto zgłaszać wcześniej.
Nawet gdy główne budynki są zamknięte, można zwiedzać tereny poobozowe. Ścieżki są dostępne praktycznie zawsze. To dobra opcja, jeśli ktoś przyjedzie w poniedziałek albo poza godzinami otwarcia.
Ile czasu przeznaczyć na wizytę
Samo zwiedzanie ekspozycji w budynkach to około godziny, może półtorej. Jeśli ktoś chce dokładnie przeczytać wszystkie opisy i obejrzeć dokumenty – doliczyć kolejne pół godziny.
Spacer po terenach poobozowych to dodatkowe 1-2 godziny, w zależności od tempa. Obszar jest spory, a chodzenie po lesie zajmuje czas. Warto mieć wygodne buty.
Łącznie na kompleksowe zwiedzanie muzeum i okolicy trzeba zarezerwować 3-4 godziny. To dobra opcja na popołudnie, zwłaszcza w połączeniu z wizytą w samym Żaganiu, który ma całkiem ciekawe centrum z pałacem i parkiem.
Jak dojechać do Żagania
Żagań leży w zachodniej Polsce, w województwie lubuskim, około 40 km na południe od Zielonej Góry. Samochodem z Wrocławia to niecałe 100 km (droga krajowa nr 94), z Poznania około 150 km, z Berlina podobnie.
Można dojechać pociągiem – Żagań ma stację kolejową z połączeniami do Zielonej Góry, Wrocławia i innych miast. Ze stacji do muzeum jest około 3 km – można dojść pieszo (30-40 minut) albo złapać taksówkę.
Parkowanie przy muzeum nie stanowi problemu – jest parking dla zwiedzających.
Muzeum jest częścią większego szlaku miejsc pamięci w regionie. W okolicy warto odwiedzić też Łużyce z ich unikalnymi tradycjami i Zieloną Górę ze słynnym Muzeum Wina.